Chuyên đề AI số 2-2026
Vấn đề trích dẫn và sử dụng AI có trách nhiệm trong học thuật
(LamchuAIgiaoduc.vn-Chuyende) – Trong bối cảnh các công cụ “Deep Research” (Nghiên cứu sâu) và “Reasoning Models” (Mô hình lý luận) vừa bùng nổ đầu năm 2026, vấn đề liêm chính học thuật càng được quan tâm. Khi AI không chỉ trả lời câu hỏi mà còn có thể tự thực hiện nghiên cứu, quy định trích dẫn cũ (chỉ coi AI là nguồn tham khảo) đã lỗi thời. Chúng ta cần một chính sách coi AI là “Phương pháp luận” (Methodology). Dưới đây là nghiên cứu để cơ quan quản lý, cơ sở giáo dục tham khảo.
1. NGUYÊN TẮC CỐT LÕI: “CON NGƯỜI LÀ CHỦ THỂ”
Trong kỷ nguyên của AI tác tử (Agentic AI) và Deep Research, nguyên tắc vàng là: “AI là công cụ hỗ trợ tư duy, không phải là tác giả của tư duy.”
Sinh viên và giảng viên phải chịu trách nhiệm cuối cùng (accountability) cho mọi thông tin, số liệu và lập luận trong bài làm, bất kể thông tin đó được tìm kiếm bởi con người hay máy móc.
Ảnh minh họa

2. PHÂN LOẠI MỨC ĐỘ SỬ DỤNG & YÊU CẦU CÔNG BỐ
Để dễ dàng thực hiện, chúng ta áp dụng cơ chế “Đèn Giao Thông” cho việc sử dụng AI:
🟢 VÙNG XANH (Được phép, không bắt buộc trích dẫn chi tiết)
- Hành động: Sử dụng AI để kiểm tra lỗi chính tả, ngữ pháp, gợi ý từ vựng (như Grammarly, chế độ chỉnh sửa của Gemini).
- Hành động: Dùng AI để brainstorm ý tưởng ban đầu (nhưng không dùng văn bản do AI tạo ra).
- Yêu cầu: Không cần trích dẫn trong danh mục tham khảo. Có thể ghi chú nhỏ ở lời cảm ơn (nếu muốn).
🟡 VÙNG VÀNG (Được phép, BẮT BUỘC trích dẫn & công bố)
- Hành động: Sử dụng các tính năng “Deep Research” (Nghiên cứu sâu) để tổng hợp tài liệu, tìm kiếm nguồn.
- Hành động: Sử dụng AI để tóm tắt văn bản dài, dịch thuật tài liệu tham khảo.
- Hành động: Sử dụng AI để viết mã nguồn (coding), sửa lỗi code (debugging), hoặc tạo khung sườn bài viết (outline).
- Yêu cầu: Phải trích dẫn trong bài (In-text citation), có trong danh mục tham khảo VÀ có “Phụ lục Công bố sử dụng AI” (xem mục 4).
🔴 VÙNG ĐỎ (NGHIÊM CẤM – Vi phạm liêm chính học thuật)
- Hành động: Sao chép nguyên văn (Copy-paste) văn bản AI tạo ra và nhận là của mình mà không chỉnh sửa/trích dẫn.
- Hành động: Sử dụng AI để bịa đặt số liệu, trích dẫn giả (Hallucination).
- Hành động: Nhờ AI làm hộ toàn bộ bài tập, bài luận, đồ án.
- Chế tài: Hủy kết quả bài làm hoặc xử lý kỷ luật tùy mức độ.
3. QUY ĐỊNH ĐỊNH DẠNG TRÍCH DẪN (FORMATTING)
Dựa trên chuẩn APA 7 (có điều chỉnh cho bối cảnh 2026), cấu trúc trích dẫn AI cần ghi rõ “Prompt” (Câu lệnh) hoặc phiên bản mô hình.
3.1. Trích dẫn trong nội dung (In-text Citation)
Khi bạn sử dụng thông tin hoặc ý tưởng do AI tổng hợp:
- Cấu trúc: (Tên Công ty AI, Năm, Tên Mô hình)
- Ví dụ: Theo phân tích tổng hợp về xu hướng giáo dục… (Google DeepMind, 2026, Gemini 3 Pro).
3.2. Danh mục tham khảo (References List)
- Cấu trúc: Tên công ty phát triển. (Năm). Tên mô hình AI (Phiên bản) [Mô hình ngôn ngữ lớn/Tác tử nghiên cứu]. Đường dẫn URL (nếu có link chia sẻ đoạn chat).
- Ví dụ:
- OpenAI. (2026). ChatGPT (Phiên bản o3-mini) [Large Language Model]. https://chat.openai.com/share/xxx
- Google. (2026). Gemini Advanced (Chế độ Deep Research) [AI Research Agent]. https://gemini.google.com/app/xxx
Ảnh minh họa

4. YÊU CẦU MỚI: PHỤ LỤC CÔNG BỐ SỬ DỤNG AI (AI DISCLOSURE STATEMENT)
Đây là điểm khác biệt lớn nhất của năm 2026. Vì AI tham gia sâu vào quá trình nghiên cứu, chỉ trích dẫn nguồn là chưa đủ. Sinh viên cần nộp kèm một phụ lục ở cuối bài làm.
Mẫu Bảng Công Bố Sử Dụng AI:
| Giai đoạn thực hiện | Công cụ AI sử dụng | Mô tả chi tiết cách sử dụng (Prompt chính) | Đóng góp của con người (Human Contribution) |
| 1. Tìm ý tưởng | ChatGPT-4o | “Hãy đóng vai chuyên gia, gợi ý 5 hướng tiếp cận cho đề tài X…” | Tôi đã chọn hướng số 3 và điều chỉnh lại phạm vi nghiên cứu cho phù hợp bối cảnh Việt Nam. |
| 2. Tổng quan tài liệu | Gemini (Deep Research) | “Tìm kiếm và tổng hợp các nghiên cứu về X từ năm 2020-2025, tập trung vào khu vực ĐNA.” | Tôi đã đọc lại 5 bài báo gốc quan trọng nhất mà AI tìm được để kiểm chứng thông tin và viết lại phần phân tích. |
| 3. Xử lý dữ liệu | Data Analyst GPT | Upload file Excel và yêu cầu: “Vẽ biểu đồ tương quan giữa biến A và biến B.” | Tôi kiểm tra lại số liệu đầu vào và tự viết phần nhận xét biểu đồ dựa trên kiến thức đã học. |
| 4. Hiệu đính | Grammarly / Claude | “Sửa lỗi ngữ pháp và làm văn phong trang trọng hơn.” | Tôi rà soát lại các thuật ngữ chuyên ngành để đảm bảo AI không dùng sai từ. |
5. CÁC VÍ DỤ MINH HỌA CỤ THỂ (CASE STUDIES)
Tình huống 1: Sinh viên ngành Xã hội học làm tiểu luận (Sử dụng Deep Research)
- Bối cảnh: Sinh viên cần viết về “Tác động của MXH đến Gen Z”. Sinh viên dùng Gemini Deep Research để tìm tài liệu.
- Cách làm ĐÚNG:
- Dùng Gemini tìm nguồn.
- Tải các file PDF mà Gemini gợi ý về đọc.
- Viết bài bằng ngôn ngữ của mình, trích dẫn các tác giả trong file PDF đó.
- Ở phần cuối, ghi chú: “Quá trình tìm kiếm tài liệu có sự hỗ trợ của công cụ Google Gemini Deep Research mode.”
- Cách làm SAI: Copy nguyên văn bài tổng hợp của Gemini dán vào bài làm. Trích dẫn nguồn mà không hề đọc nguồn gốc (dẫn đến rủi ro trích dẫn ảo).
Tình huống 2: Sinh viên CNTT làm đồ án lập trình (Sử dụng OpenAI o3)
- Bối cảnh: Sinh viên gặp lỗi (bug) trong đoạn code Java và nhờ AI sửa.
- Cách làm ĐÚNG:
- Dùng AI để giải thích tại sao code sai.
- Hiểu nguyên lý và tự sửa lại code (hoặc dùng code AI sửa nhưng phải hiểu từng dòng).
- Comment trong code: // Đoạn hàm xử lý thuật toán này được tham khảo từ OpenAI o3 ngày 10/01/2026.
- Cách làm SAI: Nhờ AI viết toàn bộ module chương trình và nộp mà không giải thích được cơ chế hoạt động khi giảng viên hỏi vấn đáp.
Ảnh minh họa

6. HƯỚNG DẪN DÀNH CHO GIẢNG VIÊN (ĐÁNH GIÁ & CHẤM ĐIỂM)
Để thích ứng với quy định này, giảng viên cần thay đổi phương pháp đánh giá:
- Đánh giá quá trình (Process over Product): Không chỉ chấm bài cuối cùng, hãy yêu cầu sinh viên nộp “Bảng công bố sử dụng AI” và lịch sử chat (nếu cần). Điểm số sẽ bao gồm cả kỹ năng đặt câu hỏi (Prompting) và kỹ năng kiểm chứng (Verification).
- Thi vấn đáp (Oral Defense): Tăng cường hỏi ngẫu nhiên về một đoạn bất kỳ trong bài làm. Nếu sinh viên không giải thích được ý tưởng hoặc đoạn code đó $\rightarrow$ Dấu hiệu lạm dụng AI.
- Bài tập tại lớp: Tăng tỷ trọng các bài kiểm tra viết tay hoặc làm trực tiếp tại lớp (offline) để đánh giá năng lực thực chất.
KẾT LUẬN
Việc thực hiện trích dẫn có trách nhiệm để định hình một thế hệ sinh viên/nghiên cứu viên biết làm chủ công nghệ. Một bài nghiên cứu xuất sắc năm 2026 là sự kết hợp giữa sức mạnh xử lý dữ liệu của AI và tư duy phản biện, đạo đức, và sự sáng tạo độc bản của con người.
Hãy trích dẫn AI một cách minh bạch, đó là biểu hiện cao nhất của sự tự trọng trong học thuật.
PHỤ LỤC: CÔNG CỤ HỖ TRỢ KIỂM TRA (RECOMMENDED TOOLS)
Để hỗ trợ giảng viên và sinh viên thực hiện đúng hướng dẫn này, có thể tham khảo thêm các công cụ quản lý trích dẫn đã tích hợp tính năng AI Citation:
- Zotero (Version 7.5): Đã có plugin hỗ trợ đánh dấu (tag) các nguồn tài liệu do AI sinh ra.
- Mendeley Reference Manager: Cập nhật chuẩn APA 7 cho phép nhập liệu thủ công các đoạn hội thoại AI.
- Turnitin (AI Writing Detection 2026): Công cụ hỗ trợ giảng viên phát hiện các đoạn văn bản có xác suất cao do AI viết (Lưu ý: Chỉ dùng để tham khảo, không dùng làm bằng chứng duy nhất).
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
- American Psychological Association (APA). (2025). How to Cite Generative AI: Guidance for ChatGPT, Gemini, and Custom Agents. APA Style Blog. [Link truy cập: apastyle.apa.org]
- Modern Language Association (MLA). (2025). MLA Style Center: Citing Generative AI in MLA Style (10th Edition Updates).
- Monash University. (2025). Acknowledging the use of Generative AI in Graduate Research. Monash Library Guides.
- UNESCO. (2024). Guidance for Generative AI in Education and Research (Updated 2024). Paris: UNESCO.
- European Commission. (2026). The EU AI Act: Implications for Higher Education and Research Integrity. Publications Office of the European Union.
- Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam. (2025). Công văn hướng dẫn thực hiện chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giáo dục đại học năm học 2025-2026.
- Google DeepMind. (2026). Gemini 3 Pro System Card: Safety, Capabilities, and Limitations. Google DeepMind Research.
- OpenAI. (2026). System Card for o3-mini and Reasoning Models in Educational Contexts. OpenAI Research.
- Mollick, E., & Mollick, L. (2025). Assigning AI: Seven Approaches for Students, with Prompts. SSRN Electronic Journal.
- Nguyen, T. H., & Tran, V. P. (2025). “Thách thức trong đánh giá năng lực người học thời kỳ AI tạo sinh: Nghiên cứu tại các trường đại học Việt Nam”. Tạp chí Khoa học Giáo dục Việt Nam, số 01/2026.
TS. Vũ Xuân Hùng