Về Mô hình “Dạy học dựa trên AI” (AIBTeM)
(LamchuAIgiaoduc.vn-Huongdan) – Một trong những điểm nhấn của cuốn sách “Làm chủ AI trong giáo dục – Từ lý thuyết đến thực hành” là tác giả đã đề xuất mô hình dạy học AIBTeM, viết tắt của AI-Based-Teaching-Model. Trước đây, quá trình dạy học chỉ có hai đối tượng: người thầy đặc trưng và đại diện cho quá trình dạy và người trò là đại diện, đặc trưng cho quá trình học. Ngày nay, trong quá trình dạy học đã xuất hiện thêm đối tượng thứ ba, trợ lý AI (trợ lý ảo), tạo nên một mô hình thể hiện mối quan hệ mới: Thầy – Trợ lý (AI) – Trò. Bài viết dưới đây sẽ phân tích, làm rõ nội dung này.
1. Triết lý của mô hình
Mô hình AIBTeM được xây dựng trên triết lý tích hợp AI vào quá trình dạy học một cách nhân văn, hiệu quả, lấy con người làm trung tâm trong môi trường công nghệ. Dựa vào sự trợ giúp của AI, năng lực của người thầy, người trò đều được khuếch đại, nâng lên ở một tầm cao mới nhưng vẫn bảo đảm các giá trị nhân văn của con người. AI là người trợ lý giúp đỡ những vẫn chỉ là công cụ để hỗ trợ người dạy và người học, giúp cá nhân hóa và tối ưu hóa quá trình học tập, chứ không làm mất đi tính tương tác và sáng tạo vốn là bản chất của dạy học.

Mô hình AIBTeM hướng tới việc ứng dụng AI một cách hiệu quả nhất trong dạy học. Việc ứng dụng AI không đơn thuần là thêm một công cụ mới vào hộp đồ nghề của nhà giáo, tích hợp một công cụ công nghệ mới vào lớp học, mà đòi hỏi một sự tái định vị sâu sắc về vai trò của cả người dạy và người học trong kỷ nguyên công nghệ. Nói cách khác, mô hình này đòi hỏi một sự thay đổi căn bản trong tư duy và phương pháp luận sư phạm. Việc áp dụng AI một cách hời hợt, chỉ để tự động hóa các quy trình cũ, hoặc đẩy mọi việc cho AI sẽ không thể khai thác hết tiềm năng của AI. Cuộc cách mạng thực sự nằm ở việc thay đổi cách nhà giáo dục tiếp cận việc dạy và học dựa trên sự trợ giúp của AI.
Nói cách khác, triết lý AIBTeM nhấn mạnh AI vì con người, công nghệ phải được dùng để nâng đỡ, khuếch đại năng lực hiện có chứ không lấn át vai trò của người thầy và người học trong môi trường học tập và đương nhiên, nhờ AI, người thầy, người trò đều có những vai trò mới để phát huy hiệu quả của giáo dục.
2. Cấu trúc của mô hình
Mô hình AIBTeM, đề cập đến ba thành tố chính (Hình 1):
(1) Người dạy (Thầy): Ngoài việc đóng vai trò chủ đạo, định hướng, hướng dẫn người học (Trò) trong việc lĩnh hội tri thức, kỹ năng, còn nhiều vai trò mới thông qua sự hỗ trợ của AI.
(2) Người học (Trò): Đóng vai trò chủ thể, chủ động trong quá trình tiếp nhận, khám phá kiến thức, kỹ năng bằng sự giúp đỡ của AI.
(3) Trợ lý dạy học (AI): Đóng vai trò trợ lý giúp việc, hỗ trợ cho người dạy; đóng vai trò là bạn đồng hành, gia sư giúp đỡ người học.
Hình 1. Mô hình dạy học dựa trên AI (AIBTeM)

Mô hình còn có các thành tố khác như:
- Yếu tố đầu vào (input): Là chương trình, nội dung học tập, dữ liệu về người học (như trình độ, phong cách học, nhu cầu đặc biệt), cũng như hạ tầng công nghệ và công cụ AI được triển khai.
- Yếu tố đầu ra (output): Là những kết quả thu được từ quá trình giáo dục, ví dụ: kiến thức, kỹ năng và thái độ mà học sinh đạt được, các báo cáo đánh giá tiến bộ, hay phản hồi để cải tiến quá trình dạy; là những yêu cầu đối với người học sau khi tốt nghiệp.
- Bối cảnh (context): Là môi trường giáo dục rộng hơn nơi mô hình AIBTeM vận hành, bao gồm bối cảnh xã hội, văn hóa, chính sách và nhà trường. Bối cảnh cung cấp điều kiện, quy định và nguồn lực để hệ thống hoạt động. Đồng thời, kết quả từ hệ thống AIBTeM (đầu ra) sẽ tác động ngược trở lại bối cảnh, như nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tạo nhu cầu điều chỉnh chính sách hoặc thay đổi nhận thức xã hội về phương pháp giáo dục mới.
Tóm lại, cấu trúc mô hình AIBTeM có thể hình dung như một hệ sinh thái giáo dục nơi thầy, trò và AI hợp thành một tam giác tương tác trung tâm, các yếu tố đầu vào chảy vào để khởi động quá trình dạy – học, tạo ra các đầu ra là thành quả học tập và tất cả diễn ra trong một bối cảnh nhất định. AI giữ vai trò như “bộ não phụ trợ” xử lý thông tin và hỗ trợ ra quyết định sư phạm nhưng con người vẫn là chủ thể định hướng và thụ hưởng quá trình giáo dục.
3. Vai trò, đặc điểm của các thành phần trong mô hình AIBTeM
3.1. Vai trò, đặc điểm mới của nhà giáo
Trong mô hình AIBTeM, vai trò của nhà giáo chuyển dịch từ một người truyền đạt kiến thức đơn thuần sang một người thiết kế, cố vấn và truyền cảm hứng; từ người thuyết giảng đến kiến trúc sư dạy học, người cộng tác với AI, đảm nhận những vai trò đa diện và mang tính chiến lược hơn (Hình 2):
Hình 2. Tóm tắt vai trò mới của Nhà giáo trong bối cảnh mới

- Người thiết kế và hỗ trợ trải nghiệm học tập:Giáo viên trở thành người kiến tạo các môi trường học tập, nơi AI được tích hợp một cách có chủ đích để hỗ trợ các mục tiêu sư phạm. Họ không chỉ giảng dạy về AI mà còn dạy với AI, sử dụng các công cụ AI để cá nhân hóa việc học, cung cấp phản hồi kịp thời và tạo ra các hoạt động học tập hấp dẫn. Giáo viên sẽ trở thành người thiết kế các quy trình học tập có sự hỗ trợ của AI.
- Người cố vấn và dẫn dắt: Thay vì dành phần lớn thời gian để giảng giải những kiến thức mà AI có thể cung cấp hiệu quả hơn, người dạy sẽ tập trung vào việc khơi dậy tư duy phản biện, kỹ năng giải quyết vấn đề, khả năng sáng tạo và các kỹ năng mềm thiết yếu khác cho người học. Họ trở thành người đặt câu hỏi, khơi gợi sự tò mò và giúp người học định hướng trong một môi trường học tập giàu công nghệ.
- Người tuyển chọn và điều chỉnh nội dung: Với khả năng của AI trong việc tạo ra vô số nội dung, vai trò của giáo viên chuyển sang việc lựa chọn, đánh giá, và điều chỉnh các tài liệu do AI tạo ra để đảm bảo chúng phù hợp về mặt sư phạm, chính xác về mặt học thuật và đáp ứng nhu cầu cụ thể của người học.
- “Kỹ sư câu lệnh”: Đây là một kỹ năng mới và thiết yếu. Giáo viên cần thành thạo nghệ thuật “giao tiếp” với AI, biết cách đặt câu hỏi và ra lệnh (viết prompt) một cách hiệu quả để khai thác tối đa tiềm năng của các công cụ AI tạo sinh trong việc xây dựng học liệu và thiết kế bài giảng.
- Người làm gương về học tập suốt đời:Trước sự phát triển không ngừng của AI, giáo viên cần thể hiện tinh thần học hỏi liên tục. Họ phải luôn cập nhật kiến thức về AI, áp dụng các nguyên tắc đạo đức và hỗ trợ sự phát triển chuyên môn của bản thân.
- Người bảo vệ thực hành an toàn và có đạo đức:Giáo viên đóng vai trò là người giám hộ, đảm bảo môi trường học tập có AI an toàn và tuân thủ các nguyên tắc đạo đức. Họ có trách nhiệm hướng dẫn người học sử dụng AI một cách có trách nhiệm, giảm thiểu các rủi ro và bảo vệ quyền của người học.
- Người cộng tác trong hệ sinh thái giáo dục:Mối quan hệ giáo dục truyền thống giữa giáo viên và người học đã chuyển đổi thành một động lực học giữa giáo viên, AI và người học. Giáo viên cần học cách hợp tác hiệu quả với các hệ thống AI, hiểu rõ khả năng và hạn chế của chúng để tối ưu hóa quá trình dạy và học.
Từ những yêu cầu về năng lực AI đối với nhà giáo, trong mô hình này, nhà giáo sẽ có những đặc điểm sau:
- Có tư duy phản biện, luôn đặt câu hỏi về mục đích và tác động của AI. Họ không chấp nhận công nghệ một cách thụ động mà luôn đánh giá xem AI có thực sự nâng cao năng lực của con người hay không (năng lực tư duy lấy con người làm trung tâm).
- Nhạy bén với các vấn đề đạo đức như sự thiên vị của thuật toán, quyền riêng tư dữ liệu và tác động của AI đến sự đa dạng văn hóa (đạo đức trong AI).
- Có hiểu biết cơ bản về cách AI hoạt động, để có thể lựa chọn và sử dụng các công cụ một cách hiệu quả. Sẵn sàng thử nghiệm và tích hợp các công cụ AI mới để tối ưu hóa hiệu quả giảng dạy (nền tảng và ứng dụng AI).
- Nhà giáo không chỉ sử dụng AI như một công cụ mà còn biết cách thiết kế các hoạt động học tập tận dụng sức mạnh của AI để thúc đẩy tư duy bậc cao và sự tương tác. Thành thạo trong việc ứng dụng công nghệ và các phương pháp dạy học tích cực (phương pháp sư phạm AI).
- Giáo viên chủ động sử dụng AI để tự đánh giá nhu cầu học tập, cá nhân hóa con đường phát triển chuyên môn. AI có thể giúp giáo viên cập nhật những tiến bộ mới nhất trong lĩnh vực của họ (AI cho phát triển chuyên môn).
3.2. Vai trò, đặc điểm của người học
Mô hình AIBTeM đặt người học vào vị trí trung tâm, trao cho họ quyền tự chủ và công cụ để kiến tạo con đường học tập của riêng mình. Trong môi trường học tập được hỗ trợ bởi AI, vai trò của người học được mở rộng và nâng cao một cách đáng kể (Hình 3):
Hình 3. Tóm tắt vai trò mới của người học trong bối cảnh mới

- Người sử dụng có trách nhiệm và người đồng sáng tạo AI:Với sự hỗ trợ của AI, người học có thể tự lựa chọn nội dung và phương pháp học tập phù hợp với năng lực và sở thích cá nhân. Thay vì chỉ học cách sử dụng các công cụ AI có sẵn, người học được khuyến khích trở thành người tham gia tích cực vào quá trình tạo ra công nghệ, tùy chỉnh các công cụ AI hiện có hoặc thậm chí tham gia vào việc thiết kế các ứng dụng AI mới để giải quyết các vấn đề trong thực tế.
- Công dân có tư duy phản biện trong kỷ nguyên AI:Người học không chỉ học về kỹ thuật mà còn được trang bị các giá trị và kỹ năng để đánh giá AI một cách toàn diện, bao gồm các khía cạnh đạo đức, xã hội và kỹ thuật của nó.
- Người học tự định hướng và học tập suốt đời:Với sự hỗ trợ của AI, người học có công cụ để cá nhân hóa lộ trình học tập của mình. Vai trò của người học là chủ động khám phá, tự đánh giá và liên tục cập nhật kiến thức trong một thế giới công nghệ luôn biến đổi.
- Người tham gia tích cực và cộng tác: Người học không chỉ tương tác với người dạy mà còn cộng tác với các bạn học khác và tương tác với hệ thống AI thông qua các nền tảng học tập thông minh.
Từ vai trò đó, người học có nhiều đặc điểm mới theo những năng lực mới đang đòi hỏi, cụ thể:
- Người học có niềm tin rằng công nghệ AI phải phục vụ con người và xã hội. Họ có tư duy phản biện để đánh giá liệu một ứng dụng AI có phù hợp với mục đích và có đóng góp vào việc xây dựng một xã hội an toàn, hòa nhập và công bằng hay không (thể hiện năng lực tư duy lấy con người làm trung tâm).
- Người học có khả năng phán đoán các giá trị đạo đức, nhận diện và phản ánh các vấn đề như sự thiên vị, quyền riêng tư và tác động môi trường của AI (thể hiện năng lực Đạo đức trong AI).
- Người học có kiến thức cơ bản về cách AI được phát triển dựa trên dữ liệu và thuật toán, đồng thời có thể liên kết kiến thức khái niệm này với các hoạt động thực tế trong xã hội (Kỹ thuật và ứng dụng AI).
- Người học có khả năng tư duy một cách hệ thống, từ việc xác định vấn đề đến việc xây dựng, thử nghiệm và tối ưu hóa các hệ thống AI. Đây là năng lực cao cấp, thường dành cho những người học có sự quan tâm sâu sắc đến lĩnh vực này (Thiết kế hệ thống AI).
3.3. Vai trò, đặc điểm của trợ lý AI
Trong mô hình AIBTeM, trợ lý AI không chỉ là một công cụ công nghệ mà đóng vai trò như một đối tác thứ ba, một thực thể, trợ lý số có khả năng tương tác, xử lý, hỗ trợ tích cực cho cả người dạy và người học. AI đóng vai trò người trợ giảng, gia sư toàn năng và cá nhân hóa; là chất xúc tác và là cầu nối thông minh, giúp tối ưu hóa toàn bộ quá trình giáo dục.

- Đối với người dạy
Trợ lý hành chính: AI giải phóng giáo viên khỏi gánh nặng của các công việc hành chính tốn thời gian như chấm điểm bài tập (đặc biệt là các dạng câu hỏi có cấu trúc), quản lý điểm số, điểm danh và tạo các báo cáo định kỳ.
Nhà phân tích dữ liệu sư phạm: AI cung cấp cho giáo viên một “bảng điều khiển” (dashboard) trực quan, phân tích sâu sắc về tình hình học tập của cả lớp và từng cá nhân. Nó chỉ ra những người học nào đang gặp khó khăn, những lỗ hổng kiến thức phổ biến, hay những em có năng khiếu vượt trội.
Cộng sự sáng tạo nội dung: AI có thể hỗ trợ giáo viên trong việc tìm kiếm tài liệu tham khảo, đề xuất các dạng bài tập phù hợp, tạo ra các bộ câu hỏi ôn tập, thậm chí soạn thảo các giáo án cơ bản dựa trên mục tiêu bài học.
Công cụ hỗ trợ dạy học phân hóa: Dựa trên phân tích về năng lực của từng người học, AI có thể đề xuất các lộ trình học tập, bài tập bổ sung hoặc tài liệu nâng cao khác nhau. Điều này giúp giáo viên thực hiện việc dạy học phân hóa một cách dễ dàng và hiệu quả hơn, điều mà rất khó thực hiện trong một lớp học đông người.
- Đối với người học
Người gia sư cá nhân hóa 24/7: AI tạo ra một lộ trình học tập riêng cho từng người học, điều chỉnh độ khó của bài tập dựa trên hiệu suất làm bài trước đó. Nếu người học gặp khó khăn ở một khái niệm nào đó, AI có thể cung cấp thêm các bài giảng, ví dụ hoặc bài tập liên quan để củng cố.
Hệ thống phản hồi tức thì: Khi người học làm bài tập, AI có thể cung cấp phản hồi ngay lập tức, chỉ ra lỗi sai và đưa ra gợi ý để sửa chữa. Vòng lặp “thực hành – nhận lỗi – sửa lỗi” được rút ngắn tối đa, giúp củng cố kiến thức một cách hiệu quả.
Cổng tri thức, thư viện mở vô hạn: AI có thể trả lời các câu hỏi của người học bất cứ lúc nào, cung cấp các định nghĩa, giải thích các khái niệm phức tạp, hoặc tìm kiếm các nguồn tài liệu học tập bổ sung, từ đó khơi dậy sự tò mò và khả năng tự học.
Môi trường luyện tập an toàn: AI tạo ra một không gian để người học thực hành và mắc lỗi mà không sợ bị phán xét. Điều này đặc biệt quan trọng đối với những người học nhút nhát, giúp các em xây dựng sự tự tin.
4. Những thách thức và khuyến nghị để triển khai AIBTeM hiệu quả
Mặc dù sở hữu tiềm năng to lớn, việc triển khai mô hình AIBTeM nêu trên cũng có thể phải đối mặt với không ít thách thức. Việc xây dựng hạ tầng công nghệ và các hệ thống AI đòi hỏi một nguồn đầu tư đáng kể; các hệ thống AI thu thập một lượng lớn dữ liệu nhạy cảm của người học, đặt ra những lo ngại về bảo mật và nguy cơ lạm dụng. Nếu dữ liệu dùng để “huấn luyện” AI chứa đựng những định kiến xã hội, AI có thể vô tình duy trì và khuếch đại những bất bình đẳng đó. Việc quá phụ thuộc vào AI có thể làm giảm khả năng tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết vấn đề của cả người dạy và người học. Mặt khác, tương tác, sự đồng cảm và khả năng truyền cảm hứng của người dạy vẫn là yếu tố không thể thay thế trong giáo dục. Ngoài ra, không phải tất cả người học đều có điều kiện tiếp cận công bằng với các công cụ AI và Internet.
Để mô hình AIBTeM thực sự phát huy hiệu quả, cần có một chiến lược triển khai đồng bộ như: Cần có các quy định cụ thể về bảo mật dữ liệu, đạo đức trong sử dụng AI và quyền sở hữu trí tuệ; đảm bảo khả năng tiếp cận công bằng cho tất cả người học; giáo viên cần được trang bị những kỹ năng cần thiết để làm việc hiệu quả trong môi trường giáo dục có sự hỗ trợ của AI.
TS. Vũ Xuân Hùng
- Trích từ cuốn sách: “Làm chủ AI trong giáo dục – Từ lý thuyết đến thực hành”